Η είσοδος στην Ανάλυση και το Πέρασμα: Από τον Freud στον Lacan
(2014, ISABELLE MORIN)

Isabelle Morin

Παρουσίαση του βιβλίου

"Η είσοδος στην Ανάλυση και το Πέρασμα: Από τον Freud στον Lacan"

Παρασκευή 8 Μαρτίου 2013

Βιβλιοπωλείο Εκδοτικού Ομίλου ΙΩΝ

 

 

Πρώτα απ’ όλα σας ευχαριστώ για την πρόσκλησή σας, γνωρίζετε ότι μου δίνει μεγάλη χαρά να εργάζομαι μαζί σας, με την ομάδα των Αθηνών, αλλά σήμερα ακόμη περισσότερο καθώς αφορά στην έκδοση του βιβλίου. Πρόκειται για το προϊόν μιας συλλογικής λογικής, δύο ελληνο-γαλλικών ημερίδων που οργανώθηκαν από τον σύλλογό σας. Είναι τιμή μου να το παρουσιάζω μαζί σας. Με αγγίζει ακόμη περισσότερο καθώς η δύσκολη κατάσταση που περνά η Ελλάδα αυτή τη στιγμή δεν βοηθά τις εκδόσεις, καθώς γνωρίζουμε ότι σε περιόδους κρίσης, ο πολιτισμός περνά σε δεύτερη μοίρα. Χαιρετίζω ιδιαιτέρως τον εκδότη σας για το κουράγιο του. 

Προσεγγίζοντας στο ίδιο βιβλίο την είσοδο στην ανάλυση και τον επίλογό της, αυτό το βιβλίο θίγει δύο μείζονα ερωτήματα που έκαναν να εργαστούν και θα κάνουν να εργάζονται ακόμα γενιές αναλυτών. Γιατί; Αρχικά, θα μιλήσω απλά: δεν υπάρχει ανάλυση χωρίς είσοδο και χωρίς έξοδο, όποια κι αν είναι αυτή η έξοδος, και το να ρίξουμε τους προβολείς σε αυτούς τους δύο χρόνους που κάνουν μια ανάλυση αποτελεσματική, μου φαίνεται πολύ εύστοχο.

                Από τη μία, γνωρίζουμε όλοι από εμπειρία, και κάποιες παρεμβάσεις το θέτουν στην πρώτη γραμμή, ότι πηγαίνοντας σε έναν αναλυτή αυτό δεν σημαίνει πως αυτό που πραγματοποιείται θα είναι μια ανάλυση. Κατά βάθος, κάθε αναλυτής θα ήθελε να βρει το σουσάμι που θα άνοιγε την πόρτα της εισόδου στην ανάλυση και στον αναλυτικό Λόγο. Από την άλλη, καθώς ο αναμενόμενος επίλογός της είναι καμιά φορά μακρύς ακόμη και σ’ αυτή τη στιγμή, ο αναλυτής θα ήθελε η πόρτα της εξόδου να μισανοίξει χάρη στην πράξη του, προς ένα τέλος που ανανεώνει την ίδια τη δυνατότητα ανάλυσης με την παραγωγή ενός αναλυτή. Μερικές παρεμβάσεις προσεγγίζουν επίσης αυτό που απαιτείται από ένα τέλος μιας ανάλυσης γι’ αυτόν που θεωρεί ότι μπορεί να καταλάβει αυτή τη θέση.

                Άρα πρώτη ερώτηση: τι επιτρέπει σε ένα υποκείμενο να εισαχθεί σε μια ανάλυση; Είναι άραγε μια πράξη; η σχέση του υποκειμένου με το ασυνείδητό του; ένα όνειρο; ο τρόπος που εγκαθίσταται η μεταβίβαση; Κάθε αναλυτής που συνεργάστηκε σε αυτό το γραπτό, φέρει, όχι μια απάντηση που θα ταίριαζε σε όλους, αλλά ό,τι ο ίδιος αντιλήφθηκε στη δική του ανάλυση και στην πρακτική του, καθώς επίσης και τα ερωτήματα που επιχειρεί να εξετάσει.

Οι διάφορες υποθέσεις που αναπτύχθηκαν στις παρεμβάσεις σχετικά με την είσοδο στην ανάλυση είναι λοιπόν αποσπασματικές αλλά συνδεδεμένες μεταξύ τους με αυτό που ονομάζουμε επιθυμία του αναλυτή. Αυτή η επιθυμία είναι κατά κάποιο τρόπο η κινητήριος δύναμη της θεραπείας εκεί όπου η μεταβίβαση είναι ο άξονας. Η κινητήριος δύναμη είναι μια μεταφορά για να πούμε ότι χωρίς αυτή την ώση που συνδέεται με την επιθυμία που κατοικεί τον αναλυτή μέσα στην πράξη του, χωρίς αυτή τη μοναδική επιθυμία, δεν θα υπήρχε είσοδος στην ανάλυση. Αυτή η επιθυμία δεν είναι καθόλου αναγώγιμη στην επιθυμία του αναλυτή ως υποκείμενο κι ακόμη λιγότερο στην επιθυμία να είναι κανείς αναλυτής. Η επιθυμία του αναλυτή επιτρέπει να εγκατασταθεί η αναλυτική μεταβίβαση. Μεταβίβαση που δεν είναι από την πλευρά της υποβολής, ούτε της επιρροής, ούτε οποιασδήποτε εξουσίας. Αλλά αντιθέτως, μια μεταβίβαση που θα οδηγήσει τον αναλυόμενο να παράγει τη γνώση που αφορά στην ασυνείδητη τοποθέτησή του. Αναμφίβολα, δεν υπολογίζουμε εκτός του περιβάλλοντός μας πως πρόκειται για μια βαθιά επανάσταση που έχει μια τεράστια ανατρεπτική εμβέλεια. Καθώς, φανταστείτε στη στιγμή που βρισκόμαστε, στην κοινωνία θέαμα, όπου τα media αποβλακώνουν τις μάζες προσφέροντας τους «άρτο και θεάματα» ώστε τα υποκείμενα να μη σκέφτονται αλλά να καταναλώνουν, φανταστείτε την ανατροπή που παράγει μια εμπειρία που ξαναδίνει στο υποκείμενο την ικανότητα να παράγει τη γνώση που το καθόρισε ως υποκείμενο του ασυνειδήτου. Αυτή η εμπειρία λειτουργεί χάρη στην επιθυμία του αναλυτή και τη μεταβίβαση.

                Σ’ αυτό το βιβλίο θα παρατηρήσετε ότι δεν υπάρχει καμία απάντηση που θα ίσχυε για όλους σχετικά με αυτό που κάνει ένα υποκείμενο. να εισαχθεί στην ανάλυση. Η ποικιλομορφία αυτή των φωτεινών προσεγγίσεων των μαρτυρεί ότι η αναλυτική κλινική είναι μια κλινική του υποκειμένου ένα προς ένα. Εντούτοις καθένας επιχειρεί να αναφέρει ένα ξεχωριστό στοιχείο δομής.

Θα αναφέρω μια σειρά προτάσεων των αναλυτών που έκαναν παρέμβαση σε αυτές τις εργασίες και τους παρακαλώ να με συγχωρήσουν για τη συμπύκνωση στην οποία υποβάλλω τις εργασίες τους ώστε να εξάγω μια θέση ή μια οπτική γωνία.

Η Michèle Benhaim εξερευνά μια νέα κλινική, επινοώντας εκ νέου την κλινική συνάντηση με υποκείμενα σε μεγάλη οδύνη, κοινωνικά αποκλεισμένα, που ζουν στο δρόμο, που δε ζητούν τίποτα. Η αναλύτρια, παίρνοντας την πρωτοβουλία της μεταβίβασης, κάνει μια προσφορά ώστε το υποκείμενο να συναινέσει στο να ζητήσει βοήθεια. Η Claudine Casanova δείχνει, ακολουθώντας τα βήματα της Ιφιγένειας ότι η εξέγερση του υποκειμένου. μπορεί να μετασχηματιστεί σε πράξη όταν αυτό γίνεται υποκείμενο της ίδιας του της απόφασης. Για να εισαχθεί στην ανάλυση και να συναινέσει να απευθύνει ένα αίτημα, το υποκείμενο πρέπει να εκχωρήσει ένα μέρος της απόλαυσής του. Η Pascale Macary δίνει μια απόδειξη δια του αρνητικού, καταδεικνύοντας γιατί κάποια υποκείμενα αντιστέκονται να εισαχθούν στη μεταβίβαση. Παίρνει το παράδειγμα του τοξικοεξαρτημένου υποκειμένου που χάρη στην ουσία παρακάμπτει τον ευνουχισμό πράγμα που οδηγεί στο να μην γνωρίζει τίποτα σχετικά με την επιθυμία του. Εξ’ου και η μεγάλη του δυσκολία να συναινέσει στη μεταβίβαση. Ο Michel Mesclier εξετάζει την πρακτική με τα παιδιά για να δείξει ότι ο αναλυτής οφείλει να προκαλεί τη μεταβίβαση δίνοντας υπόσταση στη ζωντανή παρουσία του ώστε να προβεί στην επεξεργασία του συμπτώματος. Η Isabelle Morin προτείνει, μέσα από διαφορετικές μαρτυρίες που ακούστηκαν κατά τη διαδικασία του περάσματος, ότι για να εισαχθεί στην ανάλυση, το υποκείμενο πρέπει να βγει από τα γιατί και από την κατανόηση και να συναινέσει σε μια διακοπή (της λειτουργίας) του νοήματος. Υπό αυτόν τον όρο αλλά και με τον τρόπο που το υποκείμενο. θα δώσει το παρόν στην παραλαβή μιας πρώτης ανάδυσης του ασυνειδήτου θα μπορέσει να ανέβει στη σκηνή του ασυνειδήτου, επερωτώντας με αυτόν τον τρόπο την άρνηση του να γνωρίζει. Ο Πάνος Παπαθεοδώρου μέσα από την εμπειρία του ως passant, επαληθεύει τον τρόπο με τον οποίο η νευρωτική γνώση μπορεί να ανατραπεί από το αναλυτικό εγχείρημα. Με αφετηρία την άγνοια κατά την είσοδο στην ανάλυση δείχνει πώς μια γνώση έρχεται στο φως από την καταστατική άγνοια και πώς η άρση ενός σημείου παραγνώρισης (méconaissance) επιτρέπει στον αναλυόμενο να αναλάβει αυτό που λέει και να εισαχθεί στην ανάλυση. Ο Δημήτρης Σακελλαρίου εισάγει την ομιλία του σχετικά με τον Φρόιντ και τον τρόπο με τον οποίο ρύθμισε την είσοδο στην ανάλυση και στη συνέχεια σχετικά με την αναγωγή σε κριτήρια αναλυσιμότητας που υφίστανται στη Διεθνή Ψυχαναλυτική Εταιρεία. Για τον Λακάν, είναι η επιθυμία του αναλυτή και κατόπιν η ανατροπή του αιτήματος που οδηγούν στην απαραίτητη μεταβίβαση ώστε να συγκροτηθεί το αναλυτικό σύμπτωμα. Ο Δημήτρης Σακελλαρίου δείχνει πως μια ριζική άρνηση που αφορά σ’ ένα σημείο ελαττωματικότητας στον πατέρα, καθιστά την ανάλυση αδύνατη. Κλείνει εξετάζοντας τη διάκριση ανάμεσα στην είσοδο στην ανάλυση και στην είσοδο στον αναλυτικό λόγο, όπως αυτή διευκρινίζεται μέσα από τη διαδικασία του περάσματος. Η Laure Thibaudeau αναλογίζεται αναφορικά με τη θέση που οφείλει να καταλαμβάνει ο αναλυτής-έναν τόπο κενό- ώστε το υποκείμενο να εισαχθεί στον αναλυτικό λόγο με το αίτημά του χωρίς απάντηση, που θα επιτρέψει, στη συνέχεια της ανάλυσης στο σύμπτωμα να αποτελέσει ένσταση στον Άλλο. Η Véronique Sidoit προβάλει μια θέση. Εστιάζεται στη λογική των προκαταρτικών συνεδριών για να αναδείξει ότι, στηριζόμενες στην επιθυμία του αναλυτή, οφείλουν

αντιτεθούν στην Αρχή της Ευχαρίστησης που θέτει όριο στην απόλαυση. Η δυσαρέσκεια που υποκινείται εδώ είναι ένας δείκτης του κόμβου που δένει το σημαίνον με την απόλαυση.

                Βλέπετε ότι ο καθένας συνδέει το ερώτημα της εισόδου με την επιθυμία του αναλυτή. Κάποιοι διακρίνουν ορθά ότι αυτή η είσοδος στοχεύει εξ’ αρχής την είσοδο στον αναλυτικό λόγο κι αυτό είναι  που μας επιτρέπει να καταλάβουμε γιατί αυτή η επιθυμία είναι συγκεκριμένα το ζήτημα του τέλους της πορείας και το διακύβευμα του περάσματος.

                Το δεύτερο μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο στο πέρασμα δηλαδή στο τέλος του ταξιδιού, αυτού που συμβαίνει εκεί κι αυτού που επέρχεται, στο τέλος της ανάλυσης, όταν ο αναλυόμενος αποφασίζει να καταλάβει την θέση του αναλυτή. Ο Λακάν πρότεινε στο πλαίσιο της αναλυτικής του κοινότητας, μια διαδικασία, ονομαζόμενη το πέρασμα όπου κάθε αναλυόμενος που γινόταν αναλυτής καλούνταν να μιλήσει γι’ αυτό που μέσα από την ανάλυσή του τον οδήγησε στο να του έρθει αυτή η περίεργη ιδέα, λίγο τρελή ώστε να επιτευχθεί αυτό το άλμα. Ο αναλυτής πρέπει να γνωρίζει κάτι από αυτό που τον οδήγησε σ’ αυτή τη θέση. Όταν ξαφνικά η ιδέα μιας δυνατότητας να καταλάβει αυτή τη θέση, σκέψη που δεν υπήρχε πριν ή και καθόλου με την ίδια μορφή, ο αναλυόμενος οφείλει να μπορεί να εντοπίσει αυτό το χρονικό σημείο ώστε αυτό το άλμα από τη θέση του αναλυόμενου σ’ εκείνη του αναλυτή να μην καλυφθεί από τη λήθη αυτού που θεμελίωσε αυτή την πράξη.

Τα κείμενα που εκδόθηκαν είναι κάποιες φορές άμεσες μαρτυρίες σχετικά με το τους τι έμαθε το πέρασμά τους σε ορισμένους αναλυτές ή από την εμπειρία του passeur κι άλλες αφορούν σε μια εργασία μετάδοσης από τις εμπειρίες τους στα καρτέλ του περάσματος. Ο P. Bruno μιλά για την εμπειρία του ως μέλος του καρτέλ του περάσματος. Θεωρεί ότι η θέση του αναλυτή απαιτεί την αφάνιση του Μεγάλου Άλλου καθαυτό δηλαδή «αυτού που ισχυρίζεται ότι δημιουργεί νόημα σχετικά με  αυτό που είμαι». Η μαρτυρία του passant οφείλει να μεταδώσει μια μετάλλαξη που είναι μια υπέρβαση. Η προϋπόθεση ώστε να διαβούμε ένα σύνορο είναι η έλευση μιας αλλαγής μέσα στη μεταβίβαση που ονομάζει λευκό σημείο. Η ανάλυση δεν έχει τελειώσει όσο δεν έχει υπάρξει τελική λύση της έμπρακτης μεταβίβασης. Η Fabienne Guillen προσεγγίζει τον passeur ως τον ακρογωνιαίο λίθο του περάσματος. Μας μαρτυρά επιτελέσματα έκπληξης, αποστέρησης αλλά και διαπίστωσης ότι μια γνώση διαφεύγει από τον passeur. Η Patricia Léon, εκμεταλλευόμενη το ότι βρισκόταν στην Αθήνα, υποστηρίζει ότι το πέρασμα και το αρχαίο θέατρο έχουν την ίδια δομή, λόγω της πράξης. Η ανάλυση παράγει μια άλλη σχέση ανάμεσα σε αλήθεια και γνώση η οποία επιτρέπει έναν άλλο τρόπο ανάληψης της σχέσης με την επιθυμία και με την απόλαυση. Η Pascale Macary κάνει ένα παραλληλισμό ανάμεσα στο πέρασμα και την καλλιτεχνική δημιουργία μέσω της ποιητικής πράξης για να αναδείξει πώς αυτές οι δύο πρακτικές αποδομούν το αυτόματο του λόγου, δεσμεύοντας το υποκείμενο προς νέους τρόπους λέγειν που αποκλείουν την απόλαυση του αντικειμένου.

Πρόκειται για μια εμπειρία με στόχο το γυναικείο, πράγμα που επιτρέπει να ατενίζει κανείς την τρύπα του μη νοήματος, όντας απαλλαγμένος από το άγχος. Η Ι.Morin βασίστηκε στις διαφορετικές συνθήκες άρνησης του περάσματος στους μαθητές του Λακάν, για να δείξει ότι πρόκειται για μια άρνηση του πραγματικού.  Επιμένει  στην  αναγκαιότητα μιας από-μεταβίβασης για να ολοκληρωθεί η ανάλυση και δείχνει πως η αντίληψη του αντικειμένου α, του πιο οικείου της απόλαυσης του καθενός, είναι απαραίτητη καθώς σ’ αυτή την άδεια θέση θα έρθει ο αναλυτής. Η E Rigal εξετάζει τις μαρτυρίες περάσματος που θα όφειλαν να επικυρώσουν ότι συνέβη μια ανατροπή μέσα στη θεραπεία που συνέτεινε να περάσει ο αναλυόμενος στον αναλυτή. Η φαντασίωση που δομεί την ψυχική πραγματικότητα διέρχεται για να επιτρέψει ένα ακούειν εκκενωμένο από το αντικείμενο. Ο M-J. Sauret σημειώνει ότι ο τίτλος του Δεν θα περάσουν!, που δανείστηκε από την κραυγή του συλλαλητηρίου των Ισπανών δημοκρατικών παραπέμπει σε δύο αντιφατικά σημεία, διφορούμενα στα γαλλικά: «το πέρασμα παύει» και «το πέρασμα δεν συμβαίνει, δεν επέρχεται». Από αυτό το σημείο εξετάζει το πέρασμα ως διαδικασία που μαρτυρά γι’ αυτό που απορρίπτεται στο πλαίσιο της Επιστήμης αλλά και που τη θεμελιώνει: το υποκείμενο. του ασυνειδήτου. Θέτει ότι η ψυχανάλυση αποτελεί το πέρασμα της επιστήμης. Η εξάλειψη του περάσματος μας κάνει να αναρωτηθούμε σχετικά με την ευθύνη των ψυχαναλυτών. Καταλήγει συμπεραίνοντας ότι υπάρχει ένα έλλειμμα επινόησης στον κύκλο των ψυχαναλυτών.

Η Laure Thibaudeau μαρτυρά από την εμπειρία του περάσματός της υπογραμμίζοντας ότι ωθούμαστε προς αυτό από μια εσωτερική αναγκαιότητα. Ο passant δημιουργεί τις συνθήκες της ομιλίας του δηλαδή της πράξης του. Κάτι λοιπόν μπορεί να επινοηθεί που παραπέμπει στο μη αναγώγιμο του συμπτώματος. Μ’ αυτό το σκεπτικό, η μαρτυρία του περάσματος ονοματίζει το ανθρώπινο. Η Ch. Thirion προσεγγίζει τα επιτελέσματα της λειτουργίας του passeur στον ίδιο ως αναλυόμενο, μέσα στην ίδια του τη θεραπεία. Αναδεικνύει ότι η συνάντηση passant με passeur επιτρέπει να απομονωθεί αυτό που είναι της τάξεως του αναλυτικού λόγου και πώς γινόμενος κομιστής του γράμματος όπως ο γραφιάς, ο passeur συναντά την αναλυτική κοινότητα. Σ’ αυτό το βιβλίο, πέρα από την αναζήτηση να εντοπίσουμε στο πλαίσιο της λογικής αυτές τις δύο στιγμές που είναι η είσοδος και το τέλος της ανάλυσης, μαθαίνουμε σε ποιο βαθμό η ανάλυση οδηγεί ένα υποκείμενο να αναλάβει τη μοναδικότητά του και να από-υποταχθεί από τον Μεγάλο Άλλο «για να εγγραφεί σε έναν άλλο κοινωνικό δεσμό, αναφέρω τον P.Bruno, από τα διώνυμα αφέντης/σκλάβος, φοιτητής/καθηγητής, υστερικός/κύριος. Οφείλει να μπορεί […] να καταλαμβάνει μέσα στη συλλογική λογική που […] υπόσχεται ο αναλυτικός λόγος αυτή τη θέση του απόβλητου που είναι δομικά αναγκαία ώστε η υποκειμενοποίηση του άλλου να μην παραμένει ευσεβής πόθος». Να λοιπόν η ανατρεπτική αλλαγή στην οποία μπορεί να οδηγήσει μια ανάλυση, να αφήσει στον άλλο τη θέση που του αρμόζει στο πλαίσιο ενός πολιτισμικού έργου.

Ιζαμπέλ Μοράν

Αθήνα, Μάρτιος 2013

 

Διαβάστε ακόμη: Άρθρα , Μεταφράσεις , Βιβλία & Περιοδικά 
Έκδοση του Συλλόγου

PIERRE BRUNO - UNE PSYCHANALYSE: DU REBUS AU REBUT

Nancy Barwell, Pierre Bruno, Veroniqué Sidoit - Le Savoir Du Psychanalyste

MARIE-JEAN SAURET - MALAISE DAN LE CAPITALISME

PSYCHANALYSE 28 - LACAN ET WITTGENSTEIN

PIERRE BRUNO - Lacan Passeur de Marx - L' invention du symptôme

PIERRE BRUNO - LA PASSE

ISABELLE MORIN - La Phobie, Le Vivant, Le Féminin

Sidi Askofaré - D'un discours l'Autre

Θάνος Λίποβατς - Η απατηλή σαγήνη και η διαβρωτική βία του κακού

Για να λαμβάνετε ενημέρωση σχετικά με τις δραστηριότητες του Συλλόγου μας, συμπλρηρώστε το e-mail σας.